Jako twój prawnik…

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 5 maja 1951 r. Ł. C. Prez. 689/50 (OSN 1952/I poz. 3)

„1. W razie przejścia po wniesieniu pozwu obowiązku pozwanego na inną osobę wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej także w stosunku do tej osoby i powód nie może wystąpić przeciwko niej z powództwem o to samo świadczenie opartym na tej samej podstawie, chociażby w postępowaniu o udzielenie na jego rzecz klauzuli wykonalności nie był w możności wykazania przejścia zobowiązania dokumentem publicznym lub prywatnym z podpisem uwierzytelnionym; w przypadku takim może wytoczyć powództwo o ustalenie przejścia obowiązku.”

Orzeczenie, którego fragment przytoczyłam powyżej wydane zostało co prawda dość dawno temu i jeszcze pod rządami starego kodeksu postępowania cywilnego, ale nie straciło na aktualności.

A wspominam o nim w kontekście cesji wierzytelności wynikającej z prawomocnego orzeczenia  sądowego i związanego z tym przejścia uprawnień  na rzecz innego podmiotu.

Kodeks postępowania cywilnego reguluje tą kwestię w art. 788. Przepis ten pozwala na nadania klauzuli wykonalności, jeżeli uprawnienie lub obowiązek po powstaniu tytułu egzekucyjnego lub w toku sprawy przed wydaniem tytułu przeszły na inną osobę, na rzecz lub przeciwko tej osobie. Wymogiem jest wykazanie przejścia uprawnienia lub obowiązku dokumentem urzędowym lub prywatnym z podpisem urzędowo poświadczonym.

Jednak nie zawsze jest możliwe spełnienie rygorów tego przepisu, co nie oznacza, że podmiot, który nie jest w stanie wykazać przejścia uprawnienia stosownym dokumentem ma zamknięta drogę do dochodzenia swojego roszczenia.

Wniesieniu powództwa o to roszczenie nie jest dopuszczalne, mimo iż zgodnie z art. 366 k.p.c. „wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami”.

Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie ukształtował się pogląd, iż powaga rzeczy osądzonej obejmują oprócz samych stron występujących w zakończonym postępowaniu także ich następców prawnych, tak więc  również nabywcę wierzytelności stanowiącej przedmiot procesu (por. orz. SN z 10 kwietnia 1963 r., III CR 26/63, OSPiKA 1964, nr 7–8, poz. 134 z glosą W. Siedleckiego). Zatem ponowne powództwo o to samo roszczenie, w którym zamiast jednej ze stron występuje jej następca prawny nie może być dopuszczalne.

W takiej sytuacji możliwe jest właśnie wytoczenie powództwa o ustalenie na podstawie art. 189 k.p.c.

„Art. 189. Powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny.”

Przedmiotem ustalenia w omawianej sytuacji byłoby istnienie lub nieistnienie stosunku prawnego w skutek następstwa prawnego. Interes prawny powoda stanowi konieczność stworzenia dowodu, o którym mówi art. 788 k.p.c. Prawomocny wyrok ustalający przejście uprawnień, spełniając przesłanki z art. 788 k.p.c. zapewniłby powodowi ochronę jego prawnie chronionych interesów.

Powództwo o ustalenie stosunku prawnego powinno być wytoczone przeciwko podmiotowi, który pozostaje w takim związku z tym stosunkiem prawnym, że  stwarza przynajmniej potencjalne zagrożenie dla prawnie chronionych interesów powoda.

Podsumowując, jeśli nabywca wierzytelności wynikającej z tytułu wykonawczego nie może potwierdzić przejścia na jego osobę uprawnień wynikających z tego tytułu dowodem w postaci dokumentu urzędowego lub prywatnego z podpisem urzędowo poświadczonym, może zdobyć go wytaczając powództwo o ustalenie isnienia stosunku prawnego i uzyskując prawomocny wyrok zgodny z żądaniem zawartym w pozwie.